X
تبلیغات
آموزش و پرورش کلاردشت - چگونگی انجام یک پژوهش - شیرین جهاندار

آموزش و پرورش کلاردشت

آموزش و پرورش منطقه کلاردشت (مازندران)

چگونگی انجام یک پژوهش - شیرین جهاندار

مقدمه

جهانی که در آن زندگی می کنیم، طیّ قرون متوالی، همیشه با تحوّلات و دگرگونی های شگرفی در زمینه های مختلف علمی، صنعتی، فنّی، پزشکی، فرهنگی و ... همراه بوده است که بدون شک این تحوّل و تکاملی که سیر صعودی خویش را تاکنون حفظ نموده، مرهون همّت، کوشش، پشتکار و علم و ایمان محققّان و پژوهشگرانی است که در مسیر سعادت جهانیان، تمام امکانات مادّی و معنوی خود را به کار گرفته و حتّی از نثار عمر گرانمایه، سلامتی و آسایش خویش نیز دریغ نورزیده اند و سالیان متمادی بی وقفه به تحقیق و پؤوهش پرداخته اند، بی آن که ذرّه ای از سختی کار و تلخی شکست هراسی به خود راه دهند یا ناامید و دلخسته شوند که دل آنان، همواره از عشق به هدفی مقدّس گرم بوده است.

     همان طور که می دانید، یکی از عالی ترین و بینادی ترین اهداف آموزش و پرورش در هر کشوری تربیت محققّانی است اندیشمند، حسّاس، خلاّق و متعهّد که بتوانند سکّاندار پیشرفت و
توسعه ی جامعه ی خویش، همراه با تحوّلی مطلوب در تمام عرصه های گوناگون علمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و .. باشند، نه پرورش مقلّدانی فاقد ابتکار که محفوظات درسی، اندیشه ی آنان را به بیشه ای از پریشانی ها و آشفتگی ها بدل کرده و دیگر جایی برای تفکّر، تعمّق و خلّا قیّت باقی نگذاشته است.

  در راستای تحق این هدف متعالی، یعنی خلق جامعه ای فعّال، پژوهنده و خلّاق، چندی است در مقاطع گوناگون تحصیلی از دانش آموزان خواسته می شود، درباره  موضوع یا موضوع هایی خاص به مطالعه و تحقیق پرداخته و سپس نتایج کار خود را به صورت مقاله یا گزارش تحقیق ارائه کنند.

بدین خاطر، آنان که نیّت جزم کرده اند قدم در وادی پژوهش نهند ـ چه به صورت انجام تکالیف کلاسی یا شرکت در مسابقات مطالعه و تحقیق ـ ضروری است ابتدا با اصول مقدّماتی پژوهش آشنا گردند، بعد با انگیزه، علاقه، حوصله، دقّت، نظم و روشی مناسب، به تحقیق علمی، منطقی و روشمند اقدام نمایند و در نهایت بتوانند ثمره ی این تلاش خستگی ناپذیر و ارزشمند را در قالب گزارشی تنظیم کنند تا دیگران نیز از یافته های آنان بهره مند شوند،نه اینکه با ذهنی تهی و بی هیچ آگاهی و معرفتی،فقط برای رفع تکلیف و کسب نمره و امتیاز،صفحاتی،از یک یا چند کتاب و مجله ی تخصصی و ... را شتاب زده رونویسی کرده و به عنوان کار تحقیقی ارائه دهند که این در واقع، نه تحقیق که تقلیدی است کودکانه و کورکورانه از کار دیگران و تکرار ملال آور آن چه گذشتگان کرده اند.

پژوهش چیست؟

   پژوهش؛ اسم مصذر است از «پژوهیدن» به معنی جست و جو، بازجویی، رسیدگی، تحقیق و
 بررسی های علمی. و در اصطلاح تلاشی است خستگی ناپذیر، جدّی و صمیمی در راه جست و جو و کشف حقیقت در مورد یک چیز. و به تعبیری دیگر، کشف گوشه هایی از حقیقت که تا کنون نامعلوم بوده است و یا بسط و گسترش حقیقی که در آن استنباط غلط، مبهم یا ناکافی به عمل آمده است.

  پژوهشگر کیست؟

      پژوهشگر کسی است که علاوه بر لیاقت ها و شایستگی های علمی و اخلاقی، با روش ها و فنون تحقیق آشنایی کامل داشته و منطقی و واقع گرا، باشد و آن گاه به پژوهش بپردازد.

 

اهمیت و جایگاه پژوهش :

پیامبر اکرم (ص) فرمود:

اگر مؤمنی، بیش از مرگ، برگه ای از علم از خود برجای گذاشته باشد، همین یک برگه                                                                روز قیامت میان او و آتش جهانم مانع می شود و خداوند در ازای هر حرفی که بر آن برگه نوشته شده باشد، شهری هفت برابر بزرگ تر از وسعت کل دنیا، به او عطا می کند.

اهمیت تحقیق و پژوهش علمی بر کسی پوشیده نیست. اصولا ً هدف اصلی، یا دست کم یکی از اهداف اصلیِ نظام های آموزشی در هر جامعه ای، پرورش پژوهشگر و محقق است. یکی از
شاخصه ها و مؤلفه های مهم برای ارزیابی میزان موفقیت نظام های آموزشی، شمار پژوهشگرانی است که تربیت کرده و در خدمت جامعه قرار می دهند. از سوی دیگر، رشد علمی در هر جامعه ای مرهون پژوهش های جدید و نو است. کم رونقی پژوهش و تحقیق در هر رشته ای به کم رونقی و ناکارآمدی آن رشته خواهد انجامید. با پژوهش و تحقیق است که درخت دانش جان می گیرد، رشد می کند و ثمر می دهد و به طور کلی، پیشرفت و ترقی مادی و معنوی جوامع انسانی، مدیون پژوهش و تحقیق است.

      در عین حال، ضربه هایی که بشر از تحقیقات و پژوهش های برخی از دانشمندان دیده است و
می بیند، آن قدر فراوان است که با کمتر چیزی قابل مقایسه است. بی دینی ها، حقیقت ستیزی ها و جنگ های مدرن و حق کشی های جدید، همه محصول پژوهش ها و تحقیقات نادرست، مخرب و ویرانگر پاره ای از عالمان و اندیشمندان است. پژوهش و تحقیق اگر به درستی جهت گیری نشود و اگر در مسیر توسعۀ معنویت و رشد اخلاق نباشد، نه تنها در خدمت آبادانی دین و دنیای بشریت نیست، که عاملی برای تخریب و نابودی حیات آدمیان نیز خواهد شد. همچنان که امروزه شاهد هستیم، پاره ای از پژوهش ها و تحقیقات علمی، صرفا ً در خدمت زر و زور و تزویر، یا به تعبیری در خدمت شهوتِ ثروت و قدرت و نیرنگِ پاره ای از افراد و گروه ها و حکومت هاست. چه فراوان اند اندیشمندان و محققانی که فکر و اندیشه و پژوهش خود را در خدمتِ توسعه و ترویج فرهنگ شیطانی قرار می دهند. چه فراوان اند کسانی که ماه ها و سال ها برای مبارزه با توحید و تخریب فرهنگ ایمانی اندیشه می کنند. حتی اگر از کسانی که با فرهنگ ایمانی والاهی مخالف اند و در خدمات فرهنگ الحادی هستند، بگذریم، متأسفانه در میان دینداران و کسانی که خود را اهل ایمان می دانند نیز این آسیب و آفت وجود دارد. یعنی پژوهش های آنان به گونه ای است که به جای آنکه آنان را به سعادت برساند، از حق و حقیقت دورشان می سازد، چرا که جهت گیری تحقیق آنان نهایتا ً در خدمت گسترش کفر و الحاد و تخریب ایمان و توحید است. اینجاست که به اهمیت و نقش فوق العادۀ اخلاق در پژوهش بیش از پیش پی می بریم.اگر معیارها و موازین اخلاقی اسلام را در تحقیق دخالت ندهیم، حاصل پژوهش های ما چیزی جز تخریب دین و معنویت و تخریب فرهنگ اسلامی و دور شدن از سعادت حقیقی بشریت نخواهد بود.

فضایل اخلاقی در پژوهش

انگیزه و نیت

        1- تحقیقات ما زمانی حقیقتاً معنادار و مفید به حال خودمان و جامعه خواهد بود که با انگیزۀ الاهی و نیت درست صورت گیرد، وگرنه اگر به انگیزۀ شهرت و کسب ثروت و امثال آن باشد، وقتی گفته می شود پژوهشگر باید با نیت الهی دست به پژوهش بزند، به این معناست که پژوهش ها و تحقیقات او نیز باید در خدمت اهداف الاهی و در جهت خدمت به خلق خدا، دین خدا و به طور کلی سعادت واقعی و حقیقی بشر باشد.

     2- توجه به نقش پیش فرض های ارزشی

 یکی از مهم ترین موضوعات در تحقیق و پژوهش، تأثیر پیش فرض ها، فرهنگ، جامعه، ارزش ها و امثال آن در تحقیق است. تحقیق علمیِ صرف و فارغ از هرگونه پیش فرض و پیش زمینه ای اگرچه ذاتا ً محال نیست، اما به اعتقاد بسیاری از اندیشمندان، وقوعا ً محال است. به تعبیر فنی تر، علم، به طور کلی، به ویژه علوم انسانی و اجتماعی، دارای بار ارزشی است؛ یعنی پژوهشگر نمی تواند فارغ از نظام ارزشی مورد قبولش دست به تحقیق بزند. هیچ پژوهشی در خلأ رخ نمی دهد، و شخصیت پژوهشگر و نظام حاکم بر جهان بینی و ایدئولوژی شخص در فرآیند تحقیق او فعالانه ایفای نقش می کنند.

   اندیشه های فلسفی، عرفانی، دینی، اجتماعی و تاریخی محقق، در ساختار و هندسۀ علمی و پژوهشی او نقشی تعینن کننده دارند. مثلا ً روانشناس مسلمان، هرگز نمی تواند عوامل وراثتی را به عنوان علت تامۀ شکل گیری شخصیت انسان بپذیرد، و یا جامعه شناس مسلمان، هرگز نمی تواند همچون دوریکم، به جبرِ اجتماعی قائل شود. بنابراین، پیش فرض های دینی و به طورکلی، نظام ارزشی اندشمند و پژوهشگر در « استنتاجات علمی» او از پژوهش ها و آزمایش هایش بسیار تأثیرگذار است.   

    3- آشنایی با پیشینۀ پژوهش

خردمند آن است که چون کارش پدید آید، همه رأی ها را جمع کند و به بصیرت در آن نگرد، تا آنچه صواب است، از او بیرون کند و دیگر را یله کند، همچنان که کسی را دیناری گم شود اندر میان خاک، اگر زیرک باشد، همۀ خاک را که در آن حوالی بود، جمع کند و به غربالی فروگذارد تا دینار پدید آید.

هر چند پژوهش های جدید و نوآوری  ها، محصول اندیشه و تحقیق یک فرد یا گروه هستند؛ اما در حقیقت، اگر نیک بنگریم خواهیم دید که نتیجه و محصول زحمات و پژوهش های پیشینیان اند. پژوهشگران در هر دوره ای با بهره گیری از یافته ها و نوتری را بر روی بشریت بگشایند. جملۀ مشسهور نیوتن که «اگر توانسته ام ]افق را[ اندکی دورتر از دیگران بنگرم، بدان سبب است که بر
شانه های غولان ایستاده ام» بیانگر همین حقیقت است.

4- گزینش مسئله:

یکی ا زمهمترین گام ها و مراحل مقدماتی هر تحقیقی، «مسئله گزینی است. جهت گیری هر تحقیقی با توجه به مسئله آن مشخص می شود. به همین دلیل است که انتخاب مسئله از جملۀ مهم ترین و بنیادی ترین مراحل تحقیق است.

مسئله ما باید به گونه ای باشد که مشکلی از مشکلات علمی یا عملی جامعه برطرف سازد و در عین حال، لازم است که مورد علاقۀ پژوهشگر نیز باشد تا بتواند در برابر مشکلات و موانع احتمالی مقاومت کند.

5- شهامت در پژوهش

بسیاری از افراد، تا زمانی که اقدام به پژوهش نکرده و صرفا ً در مرحلۀ طرح و برنامه هستند، تصور درستی از پژوهش خود ندارند. از طرفی، امکانات و توانمندی های خود را کوچک و ناچیز تلقی
می کنند و از طرف دیگر، مشکلات و موانع احتمالی موچک را بزرگ جلوه می دهند و به همین دلیل یا اصلا ً اقدام به انجام کار نمی کنند و یا با احتیاط بیش از اندازه شروع به کار می کنند. اما هم تجربه نشان داده است و هم اولیای دین به ما توصیه می کنند که هرگز نباید از انجام کارهای بزرگ به دلیل ترس از ناتوانی و یا ترس از مشکلات احتمالی خودداری کرد.

 

 

امام علی (ع) در این باره می فرماید:

  چون از کاری ترسیدی خود را در آن بیفکن؛ زیرا سختی حذرکردن بزرگتر است از آنچه از آن ترس داری.

بنابراین، اگر با همان امکانات اندک، اما با عزمی راسخ و توکل بر خدا شروع به کار کنیم و تصمیم بگیریم که بر همۀ موانع و مشکلات فائق آییم، مشخص خواهد شد که: اولا ً توانمندی ها و امکانات باید با شهامت و شجاعت از نظریۀ خود دفاع کند و هرگز تحت تأثیر تهدید و تطمیع از نتایج پژوهش خود دست برندارد.

6- امانت داری:

امانت داری در پژوهش و تألیف نیز، رکن مهمی از حیات علمی و تحقیقی یک جامعه را تشکیل
می دهد. هر نویسنده ای اخلاقا ً موظف است منبع هر مطلبی را که از هر کسی نقل می کند، حتی اگر نقلِ به معنا باشد، دقیقا ً ذکر کند. اهمیت این مطلب در تحقیقاتی که بر پایۀ نقل استوارند، مانند تحقیقات تاریخی، دو چندان می شود. اصولا ً جوهرۀ اصلی چنین تحقیقاتی، امانت داری در نقل است.

7- حقیقت جویی در پژوهش

آنچه مهم است و وظیفۀ اصلی اخلاقی پژوهشگر به شمار می آید، حقیقت طلبی و حقیقت جویی در پژوهش است. پژوهشگر باید همۀ همّ و غم خود را کشف حقیقت بداند و هرگز از مشکلاتی که ممکن است دیگران برای او پیش آورند، نهراسد.

8- نشاط در تحقیق : محقق توانا و موفق کسی است که با شوق و ذوق و نشاط در پی حل مسئله خود باشد و هرگز خستگی و کسالت به خود راه ندهد. به تعبیر شهید مطهری: «انسان باید به کارش عشق داشته باشد...
آن وقت است که شاهکار ها به وجود می اورد که شاهکار ساختۀ عشق است، نه پول و درآمد. با پول می شود کار ایجاد کرد، ولی با پول نمی شود شاهکار ایجاد کرد.»

نشاط در تحقیق، یعنی زندگی کردن و محبت ورزی با مسئله مورد نظر، و معلوم است که انسان هرگز از زندگی و همراهی با دوست خود، احساس خستگی و کسالت و سستی نمی کند.

9- پژوهش گروهی

کارهای گروهی و جمعی، نسبت به کارهای فردی، از هر جهت بهتر و مفیدترند. متأسفانه بسیاری از ما نیاموخته ایم که چگونه می توان یک پژوهش یا تحقیق را با فعالیت گروهی شکل داد و به درستی به پایان رساند. اتقان و استحکام پژوهش های گروهی قابل مقایسه با پژوهش فردی نیست. همکاری و همیاری دقیق تر و وسیع تری را بر روی انسان می گشاید.

آفات پژوهش

عواملی ممکن است، پژوهش و پژوهنده را از مسیر درست تحقیق خارج کرده و در کام مسئله ای نامناسب بیفکند، آن عوامل عبارت اند از:

1- شتاب زدگی(شتابِ بیش از اندازه و عدم شکیبایی، پژوهشگر را از فهم درست مسئله و حلۀ آن دور می کند.)

2- عدم انگیزه و علاقه ی کافی.

3- تکیه بر یک جهان بینی واقع گریزانه.

4- غفلت از امکانات فردی و اجتماعی.

5- بی اعتنایی نسبت به نیازهای جامعه.

6- گزینش مسئله که فراتز اط توان علمی فرد و یا بیرون مقتضیات علمی عصر است.

7- انتخاب مسئله ای گشوده یا گستره شده بودن آنکه برای گسترش یا گشایش مجدد آن به راهی تازه برود.

8- کوشش در حل مسئله ای که از لحاظ مصلحت اجتماعی یا سیر علم بی اهمیت یا کم اهمیت است.

چگونگی انجام پژوهش (گام به گام)

 تحقیق و پژوهش شاید در ابتدا کاری صعب و سخت جلوه کند اما اگر هدفی ارزشمند پیش رو باشد تحمل این مرارت ها شیرین تر و دلپذیر تر است. بی شک تاکنون آثار ارزشمند عزیر کشورمان به رشتۀ تحریر و عمل درآمده است امّا متأسفانه در این میان نمونه هایی که بتواند جوابگوی نیازهای دانش آموزان در مقاطع مختلف تحصیلی باشد کمتر به چشم می خورد لذا بهتر است روش های انجام پژوهش را به زبان آسانتر به آنان بیاموزیم و آنان را به سوی انجام پژوهش سوق دهیم سعی کنیم با ایجاد تزغیب آنان و گذاردن همایشهایی هرچند کوچک در سطح مدرسه و منطقه و شهر شعله های بزرگ علم آموزی را در آنان برافروزیم و گامها و دستان کوچک آنان را در وادی بزرگ پژوهش یارا باشیم و تلاش های آنان را در این زمینه ارج نهیم.

به همین منظور اقدام به تهیۀ راه کارهایی آسان برای شروع گام به گام یک پژوهش هرچند ساده در میان دانش آموزان نمودم.

این چک لیست می تواند مرحله به مرحله فرد را به سمت انجام یک پژوهش موفق پیش راند و این خود لازمۀ انجام پله به پلۀ موارد زیر است.

1- انتخاب موضوع پژوهش

2- مطالعه وتفکر

3- طرح فریضه و سوال ویژۀ پژوهش

4- پیگیری نتایج موارد مشابه

5- اهداف تحقیق

6- جمع آوری اطلاعات  و یادداشت برداری

7-  جمع آوری اطلاعات از طریق مطالعه

8- استفاده از کتابخانه

9- گردآوری مطالب از طریق مشاهده

10- گردآوری مطالب از طریق مصاحبه با افراد

11- گردآوری مطالب از طریق تهیه و پخش پرسش نامه

12- تنظیم و تجزیل یادداشت ها

13- بازخوانی و ویرایش مطلب

14- اصول و چگونگی تنظیم و تدوین و درج مطالب

15- اصول نوشتن صحیح مطالب

16- استفاده از منابع و مآخذ مورد نیاز

17- نتیجه گیری

18- چگونگی ارائه مطالب تهیه شده

19- چگونگی انتقال و انتشار پژوهش تدوین شده

منابع :

1 ـ هنر پژوهش . عزیز مولایی . ماه منظر علی اکبروند . نشر رسانش . چاپ سوم زمستان 1385

2 ـ آیین زندگی اخلاق کاربردی ویراست دوم . احمد حسین شریفی . چاپ هجدهم . زمستان 1386

3 ـ w w w. Aftab . come

4 ـ w w w . jamejam . come                                                         

+ نوشته شده در  87/10/02ساعت   توسط مدیریت وبلاگ   |